Soru 1: Paketin önü mü, arkası mı?
Mama paketinin ön yüzü bir tasarımdır. Üzerindeki taze somon fotoğrafı ya da nar, yaban mersini gibi meyve görselleri, o içeriğin mamada ne kadar bulunduğunu söylemez; görselde öne çıkan bir içerik, tarifte yüzde birin altında da olabilir. Mamanın gerçekte neyi içerdiğini paketin arka yüzü ve üreticinin paylaştığı bilgiler anlatır.
Arka yüzdeki bilgilerin çoğu zorunludur ve Avrupa Birliği mevzuatında tanımlıdır: mamanın tam mı tamamlayıcı mı olduğu, hangi tür ve yaş için hazırlandığı, içindekiler, analitik bileşenler, katkı maddeleri ve üreticinin adresi.[1] “Tam mama” yazan bir ürün, tek başına verildiğinde hayvanın günlük ihtiyacının tamamını karşılar. “Tamamlayıcı” yazan ürünler ise ödül ve ek gıdalardır. Etiketin her satırını tek tek açıkladığımız mama etiketi rehberine de göz atabilirsiniz.
Veteriner hekimlerin mama seçerken kullandığı ölçütler de bu bilgilere dayanır. Dünya Küçük Hayvan Veteriner Hekimleri Birliği (WSAVA) mama seçimi kılavuzunda içindekiler listesinin yanında üreticiye de odaklanır: mamayı kim formüle ediyor, hammaddeler nereden geliyor, kalite nasıl kontrol ediliyor, besin değerleri neye göre doğrulanıyor.[3] Tufts Üniversitesi’nin veteriner beslenme ekibi de en sağlıklı kararın, içindekiler listesini üreticinin uzmanlığı ve kalite kontrolüyle birlikte değerlendirerek verildiğini vurguluyor.[4] Aşağıdaki soruları hangi mamayı değerlendirirseniz değerlendirin aynı şekilde kullanabilirsiniz.
Soru 2: Mamayı kim üretiyor, hammadde nereden geliyor?
WSAVA’nın ilk soruları üreticiyle ilgilidir: şirkette nitelikli bir beslenme uzmanı çalışıyor mu, tarifleri kim geliştiriyor, hammaddeler ve bitmiş ürün nasıl kontrol ediliyor?[3] Paketin üzerinde üreticinin adı ve adresi yazar; bu, mamanın nerede ve kimin tesisinde üretildiğini öğrenmek için iyi bir başlangıçtır.
Üretim yeri kadar hammaddenin nereden geldiği de önemlidir. Et, kesimden sonra geçen süreyle birlikte değişmeye başlar: yağlar oksitlenir, proteinlerin yapısı bozulmaya başlar. Soğuk zincir bu süreci yavaşlatır ama durdurmaz. Hammaddenin üretim tesisine yakın bir bölgeden gelmesi, bu süreyi en aza indirmenin en etkili yoludur. Uzun mesafeli taşımada en iyi koşullar sağlansa bile, kesimle işleme arasında geçen süre kısa mesafedeki kadar kısaltılamaz.
Bizim örneğimizde Pro-Nutrition mamaları, üreticisi Sopral’ın Fransa’nın Bretanya bölgesinde, Pléchâtel’deki kendi tesisinde üretilir. Tarifler aynı tesisteki ar-ge biriminde geliştirilir; böylece formülasyon, hammadde kabulü ve üretim tek bir çatı altında kontrol edilir. Hayvansal hammaddeler yalnızca Fransa’dan tedarik edilir ve kesimden sonra 24 saat içinde işleme alınır. Hangi hammaddenin Fransa’nın hangi bölgesinden geldiğini aşağıdaki haritada görebilirsiniz.
Soru 3: Tam besin analizini paylaşıyor mu?
Mevzuat paket üzerinde yalnızca birkaç değerin yazılmasını zorunlu tutar: ham protein, ham yağ, ham selüloz ve ham kül. Bazı vitamin ve mineraller de katkı maddesi olarak eklendiklerinde yazılır.[1] Bu değerler başlangıç için faydalıdır, ancak mamanın besin içeriğinin tamamını göstermez.
WSAVA, üreticiden mamanın tam besin analizini istemenizi öneriyor: amino asitler, yağ asitleri, vitaminler, mineraller ve kalori.[3] Bu bilgiyi açıkça paylaşan bir üretici, mamasını ayrıntılı olarak analiz ettiğini de göstermiş olur.
Örnek olarak Prestige Adult Mini’nin teknik föyünde 40’a yakın değer yer alıyor: lizin ve metiyonin gibi amino asitler, EPA ve DHA miktarı, çinkonun ne kadarının şelatlı formda olduğu, tüm vitaminler ve kilogram başına metabolize edilebilir enerji (3.674 kcal). Kullandığınız mamanın üreticisinden de bu tabloyu isteyebilirsiniz.
Kedi mamalarında bu tabloda özellikle taurine bakmak işe yarar. Kediler taurini vücutlarında yeterince üretemez, besinle almaları gerekir; eksikliği kalp ve göz sağlığını etkiler. Taurinin rakamla yazılması, mamanın bu ihtiyacı ne ölçüde karşıladığını görmenizi sağlar. Örneğin Prestige Sterilised kedi mamasında taurin 1.700 mg/kg, Prestige Kitten’da 2.200 mg/kg’dır.
Soru 4: Proteinin kalitesi ne?
Ham protein oranı, mamada ne kadar protein olduğunu gösterir; o proteinin kalitesini göstermez. Kaliteyi belirleyen üç şey vardır: proteinin kaynağı, amino asit dengesi ve hammaddenin tazeliği.
Ham protein oranına mısır glüteni, bezelye proteini gibi bitkisel kaynaklar da dahildir. Kedi ve köpek için en değerli protein kaynağı ise hayvansal kaynaktır; bu yüzden proteinin ne kadarının hayvansal kaynaktan geldiğini bilmek, oranın kendisinden daha çok şey anlatır. Bu bilgi etikette zorunlu değildir, ama üreticiye sorabilirsiniz. Pro-Nutrition her Prestige tarifi için bu oranı katalogda açıklar; örneğin Prestige Adult Sterilised Tavuklu kedi mamasında proteinin %81’i, Prestige Kitten’da %82’si hayvansal kaynaklıdır.
İçindekiler listesinin nasıl okunacağını, taze et ile kurutulmuş hayvansal protein arasındaki farkı mama etiketi rehberinde adım adım anlattık. Burada akılda tutulacak nokta şu: listenin ilk satırı kadar toplam hayvansal protein payına bakmak gerekir.
Mevzuat, içeriklerin tek tek adıyla ya da “et ve hayvansal türevler” gibi kategori adlarıyla yazılmasına izin verir.[1, 2] Kullanılan hayvanların adıyla yazıldığı etiketler, hangi proteini verdiğinizi bilmenizi sağlar.
Soru 5: Mama ne kadar iyi sindiriliyor?
Sindirilebilirlik, mamanın ne kadarının bağırsaktan emilip vücut tarafından kullanıldığını gösterir. Etikette yazmaz, ama dışkı bu konuda iyi bir göstergedir. İyi sindirilen bir mamada dışkı daha az miktarda, şekilli ve daha az kokuludur.
Bunun nedeni, sindirilmeyen proteinin kalın bağırsakta bakteriler tarafından fermente edilmesidir. Bir çalışmada sindirilebilirliği daha düşük protein kaynağıyla beslenen köpeklerin dışkısında amonyak ve indol gibi kokulu fermantasyon ürünleri daha yüksek bulundu. Sindirimi kolay protein kaynağı ise özellikle sindirimi hassas büyük ırk köpeklerde dışkı kalitesini iyileştirdi.[5]
Sindirilebilirlik, kullanılan hammaddenin tazeliğiyle de doğrudan ilişkilidir. Üreticiye “Bu mamanın sindirilebilirliği ölçüldü mü?” diye sorabilirsiniz. Evde ise yeni mamaya geçtikten iki üç hafta sonra dışkının miktarına, kıvamına ve kokusuna bakmak en pratik değerlendirmedir.
Soru 6: Katkılar hangi formda ve hangi dozda?
Aynı miktarda mineral, farklı kimyasal formlarda farklı oranda emilir. Örneğin çinko, amino asitlere bağlı (şelatlı) formda verildiğinde köpeklerde daha iyi tutulur ve tüyde daha fazla birikir.[6] Bu yüzden etikette çinkonun formunun da yazılması değerlidir.
Probiyotikler için de aynı şey geçerli. Ayrıntılı bir etiket, kullanılan bakterinin adını, Avrupa Birliği’ndeki tescil numarasını ve kilogramdaki canlı bakteri sayısını yazar. Prestige etiketlerinde bakterinin adı Enterococcus faecium, tescil numarası 4b1707 olarak yazılır; miktarı kilogramda 1 milyar canlı bakteridir.
Soru 7: Lezzet nereden geliyor?
Kedi ve köpeklerin mamayı severek yemesi, kaliteli bir mamanın en temel özelliklerinden biridir. Burada sorulacak soru, lezzetin nereden geldiğidir. İyi bir mamada lezzet, kaliteli hayvansal hammaddeden ve doğal aroma kaynaklarından gelir.
Şeker, kedi ve köpeklerin beslenmesinde bir ihtiyaç değildir. Kediler tatlı tadı algılayamaz bile; tatlı tat reseptörünü oluşturan genlerden biri kedilerde işlevini yitirmiştir.[7] Bu yüzden içindekiler listesinde şeker ya da şekerli bileşenlerin bulunmaması değerli bir ayrıntıdır.
Prestige tariflerinde ilave şeker bulunmaz. Lezzet, Pro-Nutrition’a özgü balık otolizatlarından ve deniz kaynaklı biyoaktif peptitlerden gelir; bu içerikler aynı zamanda mamanın besin dengesine de katkı sağlar. Seçici kedi ve köpekler için ayrıntılar mama seçen kedi ve köpek yazımızda.
Soru 8: Kalorisi yazıyor mu?
Doğru porsiyonu hesaplamak için mamanın kalorisini bilmek gerekir. Uluslararası beslenme kılavuzları, kalorinin etikette ya da üreticinin sitesinde açıkça yazılmasını önerir.[8] Kedi ve köpeklerde ideal kiloyu korumanın en kolay yolu, mamayı kalorisine göre doğru miktarda vermektir.
Besleme tablosu bir başlangıç noktasıdır; miktarı hayvanınızın kilosuna ve hareketine göre ayarlarsınız. Mamayı mutfak tartısıyla ölçmek en doğru sonucu verir; ölçü kabıyla ayrılan porsiyonların hedeflenen miktardan %80’e kadar fazla olabildiği gösterilmiştir.[9]
Soru 9: Bir paket kaç gün yetiyor?
Mamaları karşılaştırırken kilo fiyatı kadar, hayvanınızın günlük porsiyonu da önemlidir. İki mamanın gerçek maliyetini, besleme tablosundaki günlük gramı kilo fiyatıyla çarparak karşılaştırabilirsiniz.
Hesap basit: paketin ağırlığını günlük miktara bölün. Örneğin besleme tablosuna göre normal hareketli 5 kilogramlık bir köpek günde 100 gram Prestige Adult Mini yer; 3 kilogramlık paket 30 gün, 8 kilogramlık paket 80 gün yeter. Pro-Nutrition teknik föylerinde, her kilo için paketin kaç gün yeteceği ayrıca hesaplanmıştır.
Daha fazla protein her zaman daha mı iyi?
Kedi ve köpeklerin protein ihtiyacı bellidir ve Avrupa’daki besin standartlarında tanımlanmıştır.[10] Mamanın bu ihtiyacı kaliteli ve sindirimi kolay proteinle karşılaması, oranın olabildiğince yüksek olmasından daha önemlidir.
İhtiyacın üzerindeki protein vücutta depolanmaz. Fazlası enerji olarak kullanılır ya da yağa dönüşür; azotlu kısmı karaciğerde işlenip böbreklerden atılır. Sağlıklı bir hayvanda bunun zararlı olduğu gösterilmemiştir, ama birkaç şeyi değiştirir:
- Sindirilemeyen protein kalın bağırsağa ulaştıkça fermantasyon artar; dışkı daha yumuşak ve daha kokulu olabilir, özellikle sindirimi hassas köpeklerde.[5]
- Yüksek proteinli mamalar genellikle daha kalorilidir; miktar ayarlanmazsa kilo alımı kolaylaşır.
- Böbrek ya da karaciğer hastalığı olan hayvanlarda protein ve fosfor miktarı veteriner hekim kontrolünde sınırlanır. Ayrıntılar kedilerde böbrek yetmezliği yazımızda.
Kısacası iyi bir mamada aradığınız, en yüksek oran değil; hayvanın yaşına ve yaşam tarzına uygun miktarda, kaliteli ve iyi sindirilen proteindir.
Tahılsız mama kimler için uygun?
Tahıllar, pişirildiğinde kedi ve köpeklerin iyi sindirdiği bir enerji kaynağıdır. Tahılsız mama ise belirli durumlarda öne çıkan, iyi bir seçenektir:
- Eliminasyon diyetiyle buğday ya da başka bir tahıla karşı tepkisi gösterilmiş hayvanlar.
- Glütene duyarlılığı bilinen ırklar: İrlanda Seteri’nde glütene bağlı bağırsak hastalığı, Border Terrier’de ise glütene duyarlı bir hareket bozukluğu tanımlanmıştır.[11]
- Sindirimi hassas olup tahıllı mamalarla dışkısı düzelmeyen ve veteriner hekimin farklı bir karbonhidrat kaynağı önerdiği hayvanlar.
- Sahibinin tercihi. Sağlıklı bir hayvanda tam ve dengeli bir tahılsız mama, tahıllı bir mama kadar uygun olabilir.
ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), 2018’de tahılsız mamalarla köpeklerdeki bir kalp hastalığı (dilate kardiyomiyopati) arasında ilişki olup olmadığını incelemeye başladı. Aralık 2022’de eldeki verilerin bir neden-sonuç ilişkisi kurmaya yetmediğini açıkladı.[12] Yine de kalp hastalığına yatkın ırklarda mama seçimini veteriner hekimle konuşmak iyi bir alışkanlıktır.
Köpekler için tahılsız seçeneğimiz Prestige Adult Grain Free Somonlu’dur; bu tarifte tahıl yerine patates nişastası kullanılır.
Evde hazırlanan mama ve BARF
Evde pişirilen ya da çiğ (BARF) beslenen kedi ve köpekler de sağlıklı beslenebilir. Burada belirleyici olan, tarifin doğru oranlarda kurulmasıdır.
200 ev yapımı köpek maması tarifinin incelendiği bir çalışmada, tariflerin büyük çoğunluğunda en az bir temel besin öğesi önerilen düzeyin altında kaldı. Veteriner beslenme uzmanlarının hazırladığı tariflerin ise tamamı yeterliydi.[13] Yani yöntemin kendisi değil, tarifin nasıl hazırlandığı fark yaratıyor.
Evde hazırlanan mamalarda en sık eksik kalan besin öğeleri şunlardır:
- Kalsiyum ve kalsiyum-fosfor dengesi: et fosfor bakımından zengin, kalsiyum bakımından fakirdir. Kemik ya da kalsiyum takviyesi doğru oranda eklenmelidir.
- Çinko, bakır, iyot gibi iz mineraller ve D, E vitaminleri.
- Kedilerde taurin ve A vitamini; kediler bunları yeterince üretemez, besinle alması gerekir.
- Omega-3 yağ asitleri; özellikle yalnızca kas eti kullanılan tariflerde.
Evde beslemeyi tercih ediyorsanız tarifi bir veteriner beslenme uzmanına hazırlatmak ve tariften sapmamak en güvenli yoldur. Çiğ et kullanırken mutfak hijyenine özen göstermek de önemlidir. Ev yapımı beslemeyle hazır mamayı birlikte kullanmak isterseniz, günlük kalorinin ikisi arasında nasıl paylaştırılacağını veteriner hekiminizle birlikte belirleyebilirsiniz.
Bu yazıdaki ölçütler sağlıklı kedi ve köpekler içindir. Hayvanınızın böbrek, idrar yolu, sindirim ya da deri sorunu varsa mama seçimini veteriner hekiminizle birlikte yapın. Bu durumlar için hazırlanan veteriner diyet mamaları Avrupa mevzuatında PARNUT sınıfındadır; kullanmak istediğiniz veteriner diyet mamasının PARNUT uyumlu olduğunu sorgulayın. Ayrıntılar PARNUT nedir? yazımızda.





